22 yazı
Yazılar
Makale okumaları, mekanizma anlatımları ve tıp öğrenciliği notları.

Antibiyotik alan herkes yanında probiyotik kullanmalı mı? Klinik ölçümler ezbere takviye kullanımının her zaman gerekli olmadığını gösteriyor.
Antibiyotik kullanırken otomatik olarak probiyotik takviyesine sarılmak toplumda yaygın bir alışkanlık haline geldi. Araştırmalar probiyotiğin mide mikrobuna yönelik antibiyotik tedavilerinde sindirim sistemi yan etkilerini %70 oranında düşürdüğünü gösteriyor. Ancak sağlıklı bireylerde veya her hastalık durumunda probiyotik almanın belirgin bir fayda sağlamadığı ölçüldü.

Kilo vermek ve yağ yakmak için saatlerce kardiyo yapmanız gerektiği söylenir. Oysa bilimsel ölçümler ağırlık antrenmanının kas kütlesini koruyarak metabolik sağlığı çok daha iyi desteklediğini gösteriyor.
Halk arasında yağ yakmak için sadece koşu veya bisiklet gibi kardiyo egzersizlerinin işe yaradığı zannedilir. Ancak 1.184 kişiyle yapılan 23 randomize kontrollü çalışmanın analizi, kardiyoya kıyasla ağırlık çalışmanın kas kütlesini 0,86 kg daha iyi koruduğunu ortaya koydu. Egzersiz türünün metabolizma, tansiyon ve karaciğer üzerindeki etkilerini inceledik.

Tuzu kesmek tansiyonu düşürür. Ancak hastalığı tek başına ortadan kaldırmaz.
Halk arasında tuzu tamamen kesmenin tansiyonu tamamen düzelteceği yönünde yaygın bir inanış vardır. Yapılan meta-analizler, sodyum kısıtlamasının büyük tansiyonu ortalama 3,39 mmHg düşürdüğünü kesin olarak ölçmüştür. Ancak tuz tek faktör değildir; genetik yapı, yaş ve damar esnekliği de rol oynar.

Kahve kalbe sanıldığı gibi zarar vermiyor. Ancak yüksek miktarda tüketim bazı risklerle ilişkili bulundu.
Ailenden ve çevrenden kahvenin kalbi yorduğuna veya çarpıntı yapıp damarları tıkadığına dair sözler duymuş olabilirsin. Ancak geniş çaplı analizler, kararında kahve içmenin kalp yetmezliği riskini düşürdüğünü gösteriyor. Yine de mide rahatsızlıkları ve bireysel hassasiyetler dikkate alınmalı.

Balık yağı kalbi korur, herkesin içmesi gerekir inanışı, tüm hastalar için geçerli değildir. Yüksek doz balık yağı, belirli kalp hastalarında ritim bozukluğu riskini artırabilir.
Balık yağının kalbi koruduğu ve herkesin içmesi gerektiği yönündeki yaygın inanış, güncel klinik verilerle test edildi. Yüksek doz kullanımın bazı riskler barındırdığı, buna karşın belirli hasta gruplarında damar sağlığını desteklediği ölçüldü.

D vitamini takviyesi her hastalığı önlemiyor. Büyük klinik araştırmalar, kan seviyesi normal olan bireylerde ezbere hap kullanımının beklenen faydayı sağlamadığını gösteriyor.
Halk arasında D vitamininin kemikten bağışıklığa, tansiyondan diyabete kadar her derde deva olduğu inanışı oldukça yaygındır. Ancak binlerce katılımcıyla yapılan randomize kontrollü çalışmalar, kan seviyesi normal olan kişilerin takviye almasının kırık riskini düşürmediğini ve akciğer kapasitesini artırmadığını gösteriyor. D vitamini takviyesi, yalnızca kan testiyle eksikliği saptananlarda veya belirli ameliyat ve kronik hastalık durumlarında net yarar sağlıyor.

Hazır granül kahve filtre kahveden daha mı zararlı? Sivilce ve kolesterol hususunda yapılan ölçümler ezber bozuyor.
Halk arasında granül kahvenin kimyasal ve zararlı, filtre kahvenin ise tam aksine şifalı olduğu düşünülür. Yapılan laboratuvar ölçümleri kolesterolü yükselten diterpenlerin filtresiz kahvede bulunduğunu, sivilceyle ilişkisi ölçülen unsurun ise kahve değil paketli ürünlerdeki şeker ve süt ürünleri olduğunu gösteriyor.

İnsan az uykuya alışır; 4-5 saat yeter, gerisi tembellik denir. Ölçümler, kısa uykunun beyin ve beden sağlığını sessizce kemirdiğini gösteriyor.
Halk arasında 4-5 saatlik uykunun yeterli olduğu ve vücudun bu düzene adapte olabileceği inancı yaygındır. Ancak güncel veriler, kronik kısa uykunun bilişsel işlevleri düşürdüğünü, depresyon ve anksiyete riskini artırdığını ortaya koymaktadır. Vücut uykuya değil, yorgunluğa katlanır.

Antrenmandan sonra buza girmek kası hemen iyileştirir sanılıyor. Ölçümler ağrıyı uyuşturduğunu fakat anlık patlayıcı gücü düşürdüğünü gösteriyor.
Ağır bir antrenman ya da sakatlık sonrası buz torbasına sarılmak veya buzlu suya girmek spor dünyasının en yaygın alışkanlıklarından biridir. Klinik ölçümler, soğuk su banyolarının gecikmiş kas ağrısı hissini ve dolaşımdaki hasar belirteçlerini geçici olarak azalttığını gösteriyor. Ancak soğuk doku sıcaklığını hızla düşürdüğü için hemen ardından gelen sıçrama ve sprint gibi patlayıcı güç gerektiren hareketleri ilk saatlerde belirgin biçimde köreltiyor.

Bol süt içmek kemikleri kırılmaz yapmaz. Deneyler artışın sadece yüzde bir buçuk civarında kaldığını gösteriyor.
Çocukluktan itibaren bol süt tüketmenin kemikleri çelik gibi yapıp kırıkları önleyeceği düşünülür. Oysa 3 ila 18 yaş grubundaki klinik deneyler, süt desteğinin kemik yoğunluğunu yalnızca %1,8 artırdığını gösteriyor. Yüz binlerce yetişkinin izlendiği takip çalışmalarında ise yüksek süt tüketimi kalça kırığı riskini düşürmüyor, aksine bazı verilerde artışla ilişkili bulunuyor.

Tatlandırıcılar şeker yerine geçerek kaloriyi azaltır ama kanser iddiaları her zaman gerçeği yansıtmaz. Geniş kapsamlı derlemeler, bu maddeler ile kanser riski arasında tutarlı bir bağ bulamamıştır.
Tatlandırıcıların kanser yaptığına dair yaygın inanışlar, gözlemsel verilerin sınırlılıklarıyla beslenmektedir. Son büyük umbrella meta-analizler ve randomize kontrollü çalışmalar, yapay tatlandırıcıların genel kanser riskiyle doğrudan ilişkili olmadığını, ancak bazı metabolik sonuçlarda dikkatli olunması gerektiğini göstermektedir.

Bitkisel olan zararsızdır demek büyük bir yanılgıdır. Doğal ürünlerin de güçlü etkileri ve riskleri vardır.
Halk arasında doğal olan her şeyin masum olduğu düşünülür. Ancak randomize kontrollü çalışmalar, bitkisel ürünlerin de ilaçlar gibi aktif etkilere ve yan etki potansiyeline sahip olduğunu gösteriyor.

Kahvaltıyı atlarsan kilo alırsın iddiası deneysel kanıtlarla çelişmektedir. Ölçümler, kahvaltı atlamanın hafif kilo kaybı yaptığını ancak kötü kolesterolü artırabildiğini göstermektedir.
Toplumda kahvaltıyı atlamanın metabolizmayı yavaşlatarak kilo aldırdığına dair yaygın bir inanç bulunur. Ancak gözlemsel ilişkiler ile rastgele kontrollü klinik deneyler farklı sonuçlar vermektedir. Gözlemler kahvaltı atlayanlarda obezitenin daha sık görüldüğünü saptarken, müdahale deneyleri kahvaltıyı atlamanın hafif kilo kaybı sağladığını ve kötü kolesterolü yükseltebildiğini ölçmüştür.

Her sigara içen kanser olmuyor. Ancak bu sigaranın zararsız olduğunu gösteren bir delil değil.
Toplumda sıklıkla dile getirilen 'Komşumuz 90 yıl sigara içti, kanser olmadı' söylemi, biyolojik gerçekliği yansıtmaz. Kanser gelişimi tek bir nedene değil; hücresel hasar miktarının genetik tamir kapasitesiyle etkileşimine dayanır. Sigara içenlerin tamamında kanser görülmemesi riskin olmadığı anlamına gelmez. Küresel künyelere bakıldığında, her yıl milyonlarca kanser vakasının arkasında doğrudan tütün kullanımı yer almaktadır.

Elektronik sigara tütünden tamamen zararsız bir kaçış yolu değildir. Sigarayı bırakmaya yardımcı olsa da nikotin bağımlılığını sürdürür ve yeni akciğer riskleri getirir.
Elektronik sigaraların zararsız olduğu ve sigarayı bırakmanın en tehlikesiz yolu sayıldığı yaygın bir inanıştır. Klinik deneyler nikotinli e-sigaraların sigarayı bırakmada etkili olabileceğini gösterse de, hiç sigara içmemiş bireylerde akciğer hassasiyetini artırdığı ve gençlerde tütüne başlama riskini yükselttiği ölçülmüştür.

Ateş Düşürücü Şuruplar Havale Geçirmeyi Önlemiyor. Asıl Amaç Dereceyi Sıfırlamak Değil Çocuğu Rahatlatmak.
Toplumda ateşin beyne zarar vereceği veya havaleye yol açacağı yönünde yaygın bir endişe bulunur. Ancak yapılan geniş çaplı incelemeler, ateş düşürücü şurupların havaleyi önlemediğini ortaya koyuyor. Uluslararası sağlık kılavuzları, termometredeki dereceyi düşürmek yerine çocuğun genel huzursuzluğunu gidermeyi ve bol sıvı vermeyi öneriyor.

Aşıların otizme yol açtığı iddiası yıllardır konuşuluyor. Büyük veri analizleri ise hiçbir bağ bulamıyor.
Halk arasında aşıların otizme yol açtığı ve aynı anda birden fazla aşı yaptırmanın çocuk bünyesine ağır geldiği yönünde yaygın bir endişe bulunur. Yüksek kaliteli klinik çalışmalar ve milyonlarca kişiyi kapsayan derlemeler, aşı katkı maddeleri ile otizm arasında hiçbir ilişki olmadığını göstermektedir. Ayrıca birden fazla aşının aynı gün uygulanması ciddi yan etki riskini artırmamaktadır.

Aralıklı oruç işe yarıyor. Ama sandığın sebepten değil.
99 randomize denemeyi birleştiren analiz, aralıklı orucun serbest yemeye göre kilo verdirdiğini gösteriyor. Ama kalori eşitlendiğinde üstünlük küçülüyor, altı ayı geçen denemelerde ise büsbütün kayboluyor — ve en popüler yöntem olan 16:8, ölçümde en zayıf çıkanı.

Kolayı bıraktın, zero'ya geçtin. İyi mi ettin?
Şekerli kolanın zararı artık tartışılmıyor: kilo, tip 2 diyabet, kalp-damar hastalığı ve karaciğer yağlanması için kanıt ikna edici. Kavga zero tarafında ve orada cevap ne "zararsız" ne "zehir" — 21 makalenin ölçtüğü şeyi olduğu gibi yazdık.

Salonda herkes bir şey söylüyor. Burada 42 bilimsel makale konuşuyor.
"Her kası haftada iki kez çalış" kuralını yazarları geri aldı. "Fazla set zarar verir" diyen makaleler geri çekildi. Ayakta kalan kanıtla baştan bir program kurduk: hangi hareket, kaç set, ne kadar zorlanarak — her satırı ölçülmüş.

Kreatin işe yarıyor mu, yoksa sadece su mu tutuyor?
En çok çalışılmış spor takviyesi kreatin. Kaslardaki deposu %20–40 artıyor, kuvvet ölçülebilir biçimde yükseliyor — ama etkisi herkeste aynı değil ve beyinle ilgili iddiaların kanıtı kuvvet kadar sağlam değil.

Akşam altıda içtiğin kahve, gece uykunu bozar mı?
Kafein uyandırmaz; uyku sinyalini engeller. Yatmadan 6 saat önce içilen 400 mg kafein bile ölçülebilir bir fark bırakıyor — üstelik çoğu kişi bunu fark etmiyor.